Serwis Samorzędowego Przedszkola Integracyjnego Nr 16 w Białej Podlaskiej
Ostatnie artykuły
Nawigacja
***

Logowanie
Nazwa użytkownika

Hasło



Nie masz jeszcze konta?
Zarejestruj się

Nie możesz się zalogować?
Poproś o nowe hasło
Aktualnie online
» Gości online: 1

» Użytkowników online: 0

» Łącznie użytkowników: 10
» Najnowszy użytkownik: irena bednarek
Nawigacja
Metoda Integracji Sensorycznej w terapii dzieci z zaburzonym rozwojem
Metoda Integracji Sensorycznej w terapii dzieci z zaburzonym rozwojem Twórczynią metody integracji sensorycznej jest Anna Jean Ayres (1920-1988). Była to jedna z najwybitniejszych terapeutek zajęciowych i wniosła olbrzymi wkład w rozwój teorii neurobiologicznej, opracowała wystandaryzowane testy oraz metody badawcze i terapeutyczne.

Procesy integracji sensorycznej dokonują się w obrębie ośrodkowego układu nerwowego. Integracja sensoryczna jest procesem neurobiologicznym, dzięki któremu wrażenia sensoryczne (zmysłowe) płynące z otoczenia i własnego ciała zostają przetworzone i użyte w celowym działaniu. Zmysły dostarczają informacji z całego ciała i otoczenia wokół nas. Mózg rejestruje, segreguje i przetwarza informacje otrzymywane ze zmysłów. Jeśli prawidłowo integruje informacje, stanowią one doświadczenia, będące podstawą procesu uczenia się. Prawidłowe funkcjonowanie dziecka, jego rozwój psychoruchowy jest zależne od rozwoju procesów integracji systemów zmysłowych: dotykowego, proprioceptywnego (dotyczącego czucia głębokiego, czyli czucia z mięśni i stawów), przedsionkowego (czyli zmysł równowagi), wzrokowego, słuchowego, węchu i smaku. Noworodek ma większość neuronów jakie będzie miał kiedykolwiek, ale ma niewiele synaps między nimi. W czasie niemowlęctwa i dzieciństwa drastycznie wzrasta ilość połączeń (synaps) między neuronami. Dokonuje się to wówczas, gdy dziecko wchodzi w interakcje z otoczeniem, kiedy przebiegają procesy integracji sensorycznej. Neurony muszą być stymulowane, by rozwijały się ich interkoneksje, a dzieje się to wtedy, gdy receptory systemów sensorycznych są wystawiane na siłę aktywizującą. Wzrost ilości nowych połączeń synaptycznych daje nowe możliwości komunikacji. Im więcej neuronalnych połączeń tym większe zdolności uczenia się. Sensoryczna stymulacja i motoryczna aktywność podczas wczesnego dzieciństwa przygotowuje neurony i synapsy do sformułowania sensorycznych i motorycznych procesów, które pozostaną w relatywnej stabilności na resztę ludzkiego życia. Ten proces ciągłego rozwoju połączeń między synaptycznych określany jest mianem plastyczności neuronalnej. Możliwość zmian w obrębie sieci połączeń neuronalnych jest jednym z kluczowych założeń terapii integracji sensorycznej. Małe dziecko bawią się, dostarcza do mózgu ciągle nowych silnych impulsów poprzez receptory wszystkich systemów sensorycznych. Impulsy te biegną poprzez sieć neuronalną trafiając na synapsy – mosty łączące poszczególne neurony. Jeśli ilość tych impulsów jest większa niż możliwości przepustowe synaps, mózg tworzy nowe połączenia- nowe synapsy.

Różne typy informacji sensorycznej połączone ze sobą tworzą podstawę do prawidłowego rozwoju dziecka. Proces integracji sensorycznej jest procesem ciągłym i osiągnięcie jednego poziomu umożliwia rozwój następnego. Dziecko pracuje na każdym poziomie integracji informacji sensorycznej przez cały okres dzieciństwa. Wyróżniamy następujące poziomy integracji:
Na pierwszym poziomie odbywa się przetwarzanie bodźców przedsionkowych, proprioceptywnych, dotykowych i integracja odruchów niemowlęcych. Następuje koordynacja bodźców dotykowych ze smakowymi i węchowymi. W okresie pierwszych miesięcy życia dziecka te właśnie kanały zmysłowe odgrywają wiodącą rolę w zdobywaniu nowych doświadczeń i zapewniają maluchowi poczucie bezpieczeństwa. Dostarczenie odpowiedniej ilości bodźców sensorycznych powodują integrację wrażeń przedsionkowych (kołysanie, noszenie, podnoszenie, obracanie), proprioceptywnych (zmiana pozycji ciała w leżenie, pełzanie , raczkowanie) i dotykowych (czynności pielęgnacyjne i bezpośredni kontakt fizyczny) oraz wrażeń w obrębie sfery oralnej (ssanie, połykanie, żucie, czucie temperatury i bólu). Integracja sensoryczna na pierwszym poziomie powoduje kształtowanie się właściwego napięcia mięśniowego w obrębie ciała i sfery oralnej, reakcji równoważnych oraz kontroli posturalnej związanej z poruszaniem się i orientacją w przestrzeni.
Na drugim poziomie rozszerza się zakres integracji wrażeń: przedsionkowych, czucia powierzchownego i głębokiego. Kształtuje się percepcja ciała i tworzy się tzw. mapa ciała (podstawa schematu ciała). Powstają pierwsze automatyzmy ruchowe i umiejętności planowania ruchu poprzedzające proces tworzenia się kinestezji artykulacyjnej. Doskonali się percepcja wzrokowa i słuchowa. Kształtuje się mowa czynna, ekspresja werbalna i rozwija się mowa bierna.
Trzeci poziom integracji to dalsze intensywne współdziałanie układów: przedsionkowo-proprioceptywnego i dotykowego. Rozwój i kształtowanie się dużej i małej motoryki ściśle wiąże się ze sprawnością aparatu artykulacyjnego. Następuje doskonalenie wrażeń wzrokowo-słuchowo-językowych, ekspresji werbalnej i artykulacji. Rozwija się także pamięć wzrokowa, słuchowa. Na ostatnim czwartym poziomie integracji dokonuje się ostateczna specjalizacja funkcji mózgu dzięki współpracy międzypółkulowej. Następuje intensywny rozwój procesów poznawczych poprzez właściwą organizację i interpretację różnorodnych bodźców zmysłowych. Intensywnie doskonali się koordynacja wzrokowo-ruchowo-słuchowa. Kinestezja artykulacyjna osiąga właściwy poziom i dzięki temu artykulacja wszystkich głosek staje się poprawna.

Wszyscy różnimy się poziomem integracji sensorycznej. Niektórzy są lepiej skoordynowani i osiągają sukcesy w sporcie, inni znają lepiej języki obce. Niektórzy są uzdolnieni malarsko,p, inni muzycznie. Jeszcze inni potrafią pomagać innym, wpływać na poprawę ich zachowania, uczyć ich współpracy i funkcjonowania w społeczeństwie. Mózg funkcjonuje jako ca.łość. Każda część układu nerwowego ma do wypełnienia określone zadania, ale jednocześnie jest zależna i współzależna od innych. Nauka szkolna jest funkcją wszystkich czynności układu nerwowego i całościowego działania mózgu. W przypadku gdy informacje pochodzące ze zmysłów napływają w sposób niewłaściwie zorganizowany, to funkcje układu nerwowego blokują się, co uwidacznia się w postaci problemów w życiu codziennym, a także w trudności z materiałem szkolnym, np. czytaniem, pisaniem, liczeniem.

Układ przedsionkowy

Układ przedsionkowy po raz pierwszy został opisany przez francuskiego anatoma Marie Pierre Flourensa. Kiedy układ ten funkcjonuje prawidłowo, prawie nie odczuwamy jego istnienia. Jego praca odbywa się automatycznie. Zasadnicza rola tego zmysłu polega na kształtowaniu naszych relacji z przyciąganiem ziemskim. Grawitacja to siła, która stale i nieprzerwanie działa na nas na Ziemi. Możliwość przeciwstawienia się jej i utrzymania ciała w odpowiedniej pozycji, zarówno podczas ruchu, jak i w spoczynku, zawdzięczamy dobrze funkcjonującemu zmysłowi równowagi, nazywanemu również układem przedsionkowym lub błędnikiem. Receptory zmysłu równowagi są zlokalizowane w uchu wewnętrznym (w wydrążonym przedsionku i w trzech kanałach półkolistych wewnątrz skalistej kości skroniowej) i interpretują oddziaływania grawitacji na ciało poprzez analizę ruchu i pozycji głowy. Receptory czuciowe w uchu wewnętrznym wysyłają informację do wyższych struktur mózgu w celu ich interpretacji i przetwarzania. Utrzymywanie równowagi uzależnione jest nie tylko od pracy błędnika, lecz także od współdziałania z nim wielu różnych układów naszego organizmu. Wyróżniamy wśród nich: móżdżek, narząd wzroku, mięśnie odpowiadające za postawę, receptory czucia głębokiego i powierzchownego. System przedsionkowy posiada kompleks dróg nerwowych, które łączą go z mózgiem i rdzeniem kręgowym. Modeluje on w znacznym stopniu aktywność neuronalną mózgu. W odniesieniu do tego systemu opracowywane są wszystkie bodźce sensoryczne, w tym także słuchowe. Układ przedsionkowy odpowiada za:

  1. Kontrolowanie ruchów związanych z przyśpieszeniami liniowymi i kątowymi działającymi na organizm człowieka.
  2. Odbieranie informacji związanych działaniem siły grawitacji.
  3. Orientację w położeniu ciała w stosunku do powierzchni Ziemi.
  4. Informowanie ośrodkowego układu nerwowego o położeniu głowy w stosunku do szyi i reszty ciała oraz do otaczającej przestrzeni.
  5. Podtrzymywanie prawidłowego napięcia mięśniowego
  6. Wyzwalanie odruchów niezbędnych do utrzymania ciała w spoczynku.
  7. Wyzwalanie odruchów ocznych i koordynacji pracy obu oczu.
  8. Utrzymanie stałego pola widzenia w czasie ruchów głowy
  9. Poczucie bezpieczeństwa grawitacyjnego
  10. Rozwój mowy.
Układ dotykowy

Dotyk jest zmysłem rozwijającym się i dojrzewającym najwcześniej, bo około piątego, szóstego miesiąca po poczęciu. Możemy go nazwać pierwotnym. Dziecko zaczyna poznawać świat właśnie za pomocą tego zmysłu. Wielorakość odbieranych bodźców dotykowych umożliwia dziecku nauczenie się rozpoznawania ich i różnicowania. Jednocześnie dotyk pobudza do ruchu – wyczuwając przedmiot, dziecko próbuje do niego dotrzeć, chwycić go i poznać. W pierwszym półroczu życia podstawowym narzędziem poznawania jest jama ustna. W drugim półroczu rolę tę przejmują ręce i wtedy zaczyna rozwijać się koordynacja wzrokowo-ruchowa. Odbieranie wrażeń dotykowych odbywa się za pomocą czucia powierzchownego i różnicującego. Czucie powierzchowne odpowiada za lokalizację miejsca dotyku bez udziału wzroku, odróżnienie faktury materiału, powierzchni i kształtu. Czucie różnicujące odpowiada za odbieranie wrażeń związanych z bólem, temperaturą i ciśnieniem. Odbieranie dotyku, bólu i temperatury odbywa się w skórze. Receptory czucia głębokiego zlokalizowane są w mięśniach, strukturach okołostawowych, więzadłach, ścięgnach i błędniku. Pobudzenia powstałe w receptorach płyną drogami nerwowymi do mózgu, a tam w różnych częściach kory mózgowej są analizowane, zapamiętywane i wykorzystywane do tworzenia zależnych od potrzeb odpowiedzi. Najczęściej są to odpowiedzi ruchowe.

Układ dotykowy ma wpływ:

  1. Poznawanie swojego ciała.
  2. Wczesne poznawanie przedmiotów.
  3. Rozpoznawanie przedmiotów bez udziału wzroku.
  4. Różnicowanie bodźców dotykowych
  5. Rozwój emocjonalny.
Układ proprioceptywny (propriocepcji- odczuwanie samego siebie)

Układ proprioceptywny to najwcześniej rozwijający się i dojrzewający system zmysłowy. Odruchy proprioceptywne rozwijają się wkrótce po pierwszych reakcjach na dotyk. Proprioceptory przekazują nam informacje o tym, czy poruszamy się, czy stoimy oraz gdzie znajdujemy się w przestrzeni. Wiele tych receptorów zlokalizowanych jest w naszych mięśniach, ścięgnach i okalających je tkankach. Niektóre znajdują się w uchu wewnętrznym, by wspomóc naszą zdolność utrzymywania równowagi. Inne połączone są z oczami, by ułatwić nam poruszanie się czy przyjmowanie odpowiedniej pozycji. Najwięcej wrażeń proprioceptywnych dociera do nas wtedy, gdy aktywnie naciągamy lub kurczymy mięśnie podczas ruchów przeciw sile grawitacji, na przykład w trakcie pompek lub przy przenoszeniu kosza z praniem. Kiedy jesteśmy biernie poruszani otrzymujemy niewiele wrażeń sensorycznych.

Układ proprioceptywny odpowiada za:

  1. Poczucie obecności ciała, odczuwania ciężaru i poszczególnych jego części w przestrzeni;
  2. Wytwarzanie odruchów prostowania i równowagi, które kształtują prawidłową motorykę i przyczyniają się do przeciwdziałania sile grawitacji.
  3. Poruszanie poszczególnymi częściami ciała bez udziału wzroku.
  4. Wykonywanie swobodnych, precyzyjnych ruchów.
  5. Percepcję ułożenia narządów jamy ustnej podczas mówienia/
  6. Wytworzenie somatognozji.
  7. Wykształcenie lateralizacji.
Układ słuchowy

Teoria integracji sensorycznej silnie podkreśla korelację miedzy układem przedsionkowym a układem słuchowym ze względu na powiazania neuroanatomiczne. Oba układy są unerwione przez VIII nerw czaszkowy (przedsionkowo-ślimakowy) i inne zlokalizowane w uchu wewnętrznym. U dzieci z problemami z uczeniem się dysfunkcje w systemie przedsionkowym są często przyczyną zaburzeń słuchowo-językowych.

Układ wzrokowy

Oko jest narządem, które odbiera sygnały wzrokowe. Jego zewnętrzną warstwę stanowi rogówka, załamująca promienie świetlne tak, aby utworzyły obraz na siatkówce (strukturze złożonej z komórek nerwowych zakończonych światłoczułymi receptorami). Tu bodźce świetlne zamieniane są na impulsy bioelektryczne, które najpierw przekazywane są do wzgórza, w którym następuje integracja wrażeń wzrokowych z informacjami pochodzącymi z innych systemów sensorycznych. Informacje wzrokowe są przekazywane do kory wzrokowej. Oczy rejestrują dane z otoczenia, ale to układ przedsionkowy nadaje znaczenia impulsom, które napływają z mięśni oczu i szyi. Zmysł wzroku w przeciwieństwie do wzroku nie jest wrodzony, ale rozwija się stopniowo w miarę integrowania naszych zmysłów. Dorastając uczymy się rozumieć to co widzimy. Robimy to dzięki ruchowi. Ruch, podstawa wszelkich procesów edukacyjnych uczy nasze oczy rozumieć to, co widzimy, w przeciwstawieństwie do nieruchomego siedzenia i czytania. Kiedy poruszamy się, zmieniamy kierunek i pozycję ciała, głowy i oczu, wzmacniamy umiejętności wzrokowe. Kiedy podejmujemy celowe działania, nasze oczy stają się lepiej skoordynowane. Stąd ruch, równowaga, kontrola mięśniowa i reakcje posturalne to warunek konieczny dobrego rozwoju zmysłu wzroku.

Praca kanałów sensorycznych może być uszkodzona na kilka sposobów:

  1. Zaburzenia modulacji sensorycznej (odpowiada za rejestrację bodźców) Sensoryczna modulacja definiowana jest jako proces polegający na wzmacnianiu lub hamowaniu aktywności neuronalnej tak, by utrzymać ją w harmonii z pozostałymi funkcjami układu nerwowego. Można to wzmacnianie i hamowanie zastąpić określeniem autoregulacja aktywności układu nerwowego. Proces ten obejmuje wtedy wzmacnianie jednych informacji sensorycznych lub hamowanie innych tak, aby pobudzić lub osłabić aktywność neuronalną całego ośrodkowego układu nerwowego.
    • Nadwrażliwość (kanały sensoryczne są zbyt otwarte, przez co do mózgu przedostaje się zbyt duża ilość bodźców).
    • Podwrażliwość (drogi sensoryczne są niedostatecznie otwarte, przez co do mózgu przedostaje się za mało bodźców, co prowadzi do deprywacji sensorycznej, czyli niedoboru wrażeń zmysłowych).
    • Poszukiwanie sensoryczne poszukiwanie wrażeń o dużej intensywności „uzależnienie od bodźców” (głównie pochodzących z ruchu i propriorecepcji)
  2. Zaburzenia dyskryminacji sensorycznej (odpowiada za różnicowanie bodźców) charakteryzują się trudnościami w interpretacji właściwości i jakości sensorycznych bodźców. Osoby w tym typem zaburzeń nie potrafią właściwie dostrzec podobieństw i różnic między bodźcami sensorycznymi.
  3. Zaburzenia motoryczne o podłożu sensorycznym:
Zaburzenia posturalne - trudnościami z właściwą stabilizacją ciała podczas spoczynku lub ruchu Dyspraksja – zaburzenie, które ogranicza zdolność do tworzenia pomysłów, planu działania i sprawnego wykonania zadania ruchowego.

Nie można podać ilości objawów, które powinny wzbudzić niepokój, ponadto jeden do tego rzadko występujący symptom nie jest jeszcze powodem do obaw. Jeśli tych cech jest więcej (od kilu wzwyż) lub są one bardzo nasilone, często się powtarzają, są wyraźnie obserwowalne w zachowaniu dziecka – wtedy należy skonsultować się ze specjalistą.

Lista niepokojących objawów trzech wiodących układów sensorycznych, będących bazą dla rozwoju umiejętności percepcyjno-motorycznych.

Zmysł przedsionkowy dostarcza informacji na temat położenia głowy w stosunku do powierzchni ziemi, ruchu naszego ciała w przestrzeni oraz równowagi. Wrażenia odbierane są w uchu wewnętrznym.

Objawy podwrażliwości układu przedsionkowego:

  1. Nadmierna potrzeba ruchu obrotowego;
  2. Obniżone napięcie mięśniowe w obrębie ciała i aparatu mowy;
  3. Słabe utrzymywanie równowagi;
  4. Nadmierne napięcie w kończynach;
  5. Trudności przyjęcia prawidłowej pozycji ciała do wykonywania aktywności ruchowej;
  6. Słaby odbiór i przetwarzanie bodźców wzrokowych i słuchowych.
Objawy o charakterze nadwrażliwości przedsionkowej:
  1. Zaburzenia równowagi;
  2. Zaburzenia kontroli postawy (brak umiejętności przyjęcia właściwej pozycji ciała do wykonania zadania ruchowego);
  3. Słaba koordynacja pracy obu stron ciała;
  4. Trudności z właściwym odbiorem i przetwarzaniem bodźców słuchowych i wzrokowych;
  5. Lęk przed oderwaniem stóp od podłoża
  6. Szuranie nogami
  7. Choroba lokomocyjna
  8. Obawy przed upadkiem lub wysokością
  9. Niechęć do zabaw w pozycji głową w dół (przewrotów na drążku, do przodu, do tyłu);
  10. Unikanie zabaw na huśtawkach, zjeżdżalniach, karuzelach i na trampolinie;
  11. Niechęć do zeskakiwania, wspinania się i chodzenia po obrzeżach ( np. piaskownicy), krawężnikach, kłodach;
  12. Problemy z oceną odległości;
  13. Kurczowe trzymanie się poręczy podczas wchodzenia po schodach i schodzenia ze schodów.
Poszukiwacz sensoryczny

Ma podwyższoną tolerancję na ruch, poszukuje energicznych działań i z zadowoleniem je podejmuje.

  1. Przyjmowanie pozycji głową w dół;
  2. W pozycji leżenia tyłem odpychanie się nogami i zataczanie koła którego osią jest głowa;
  3. Zeskakiwanie ze szczytu drabinki;
  4. Wspinanie się
  5. Specjalne poszukiwanie ruchu obrotowego np. kręcenie się w kółko.
Układ dotykowy

Objawy zaburzeń czucia powierzchniowego
Nadwrażliwość:

  1. Postawa wycofująca, niechęć do fizycznego kontaktu z rówieśnikami (problem z ustawieniem się w pociągu między rówieśnikami);
  2. Unikanie manipulacji w obrębie głowy, twarzy i jamy ustnej;
  3. Nadruchliwość i zaburzenia koncentracji uwagi;
  4. Nietolerancja do obcisłych ubrań
  5. Niechęć do chłodnej pościeli, podmuchu wiatru na ciele (zwłaszcza po wyjściu z kąpieli), zdejmowania butów;
  6. Niechęć do noszenia nowych ubrań;
  7. Silna potrzeba bycia ubranym od stóp do głów
  8. Skrajna niechęć do metek w ubraniach czy obcinania paznokci;
  9. Nietolerancja niektórych powleczeń (kocyków, piżamy z materiałów szorstkich, sztywnych);
  10. Unikanie dłuższego posługiwania się rękoma przy różnych czynnościach;
  11. Nietolerancja konsystencji niektórych potraw, temperatury i smaku, trudności z gryzieniem i żuciem;
  12. Unikanie szczotkowania zębów;
  13. Unikanie lepienia, malowania palcami i zabaw w piasku;
  14. Trzymanie przyborów do rysowania opuszkami palców;
  15. Unikanie tłumu lub zbytniej bliskości ludzi koło siebie.
Niedowrażliwość (podwrażliwość):
  1. Pocieranie, głaskanie, skubanie różnych części ciała;
  2. Dotykanie różnych powierzchni, ocieranie się o ściany;
  3. Pocieranie różnymi materiałami niedowrażliwych partii ciała;
  4. Szukanie wrażeń cieplnych;
  5. Chodzenie nago, tendencja do rozbierania się;
  6. Chodzenie na bosaka, ściąganie obuwia;
  7. Rozdrapywanie ran.
Poszukiwanie sensoryczne:
  1. Domaganie się łaskotek, drapanie po plecach;
  2. Chęć dotykania wszystkiego w zasięgu wzroku;
  3. Pocieranie swojego ciała materiałami o różnej fakturze;
  4. Okręcanie włosów na własnym palcu;
  5. Częste zdejmowanie skarpet, butów;
  6. Chęć dotykania, chodzenia po powierzchniach i fakturach uważanych za niewygodne albo wywołujące ból;
  7. Szukanie różnych brudnych doświadczeń;
  8. Szukanie bardzo gorących albo zimnych temperatur w pomieszczeniach w czasie kąpieli;
  9. Napychanie sobie jedzeniem usta;
  10. Przejawianie zachowań konfrontacyjnych, podchodzenie bardzo blisko różnych osób, dotykanie ich, nawet wbrew ich woli.
Objawy zaburzeń propriocepcji (czucia głębokiego)
Nadwrażliwość:
  1. Niechęć do przytulania się i bycia dotykanym przez inne osoby;
  2. Niechęć do podawania dłoni na powitanie;
  3. Dużą reaktywność na zmiany ciśnienia atmosferycznego;
  4. Złe samopoczucie w środkach lokomocji.
Podwrażliowść:
  1. Nienaturalne wyginanie palców;
  2. Machanie i potrząsanie rękami;
  3. Brak reakcji bólowej na drobne urazy;
  4. Mocne zaciskanie dłoni lub splatanie rąk;
  5. Ssanie palców;
  6. Wciskanie się w kąty za meble;
  7. Siadanie na rękach, nogach;
  8. Masturbacja;
  9. Wkładanie różnych przedmiotów do ust;
  10. Uderzanie ciałem o różne powierzchnie;
  11. Hiperaktywność;
  12. Wiotkość mięśniowa;
  13. Chaotyczne ruchy kończyn;
  14. Dążenie do mocnego uścisku;
  15. Tendencja do gryzienia i szczypania siebie i innych;
  16. Niszczenie zabawek i przedmiotów z powodu braku kontroli nad własnym dotykiem;
  17. Słaba precyzja w ruchach rąk.
Poszukiwanie sensoryczne:
  1. Celowe odbijanie się o przedmioty i osoby w otoczeniu;
  2. Idąc, tupanie lub powłóczenie nogami;
  3. Siedząc kopanie piętami w podłogę lub krzesło;
  4. Idąc uderzanie kijem lub innym przedmiotem w ścianę, podłogę;
  5. Podejmowanie działań autostymulujących: uderzanie głową, ssanie kciuka, obgryzanie paznokci, strzelanie kostkami w palcach;
  6. Częste pocieranie dłońmi o stół;
  7. Preferencja mocno zapiętego paska, zasznurowanych butów;
  8. Nieustanne żucie kołnierzyka, mankietów, sznurka od kaptura, ołówka.
Przyczyny występowania problemów sensorycznych:
  1. Genetyczne predyspozycja;
  2. Czynniki prenatalne, w tym:
    • substancje chemiczne, lekarstwa i toksyny,
    • palenie papierosów, picie alkoholu i zażywanie narkotyków przez matkę,
    • komplikacje ciążowe, którym nie można było zapobiec, takie jak wirusy, choroby przewlekłe, duży stres emocjonalny lub problemy z łożyskiem,
    • ciąże mnogie.
  3. Poród przedwczesny lub niska masa urodzeniowa;
  4. Szok okołoporodowy związany np. z nagłym cesarskim cięciem, brakiem tlenu bądź operacją tuż po porodzie;
  5. Okoliczności po urodzeniowe, w tym:
    • zanieczyszczenie środowiska,
    • nadmierna stymulacja,
    • niedostateczna stymulacja,
    • długa hospitalizacja,
    • pobyt w sierocińcach.
  6. Nieznane przyczyny.
Badania przeprowadzone w 2004 r. wykazały problemy z nieskutecznym przetwarzaniem sensorycznym u około 5 % badanych dzieci, u których nie stwierdzono żadnych innych problemów. Carol Stock Kranowitz terapeutka zajmująca się tym zagadnieniem wskazuje jednak większy odsetek osób dotkniętych tym zaburzeniem, około 10 % .

Na zaburzenia integracji sensorycznej mają wpływ przetrwałe odruchy pierwotne. Odruchy te są niezbędne podczas porodu i w pierwszych miesiącach życia dziecka, pozwalają mu na nowe bodźce ze środowiska (tak inne od tych, które docierały do niego w brzuchu mamy). Odruchy powinny zaniknąć lub przejść pod kontrolę wyższych pięter mózgu. Najpierw pojawiają się reakcje odruchowe, następnie reakcje prostowania i równowagi. Reakcje prostowania dostarczają doświadczeń ruchowych ułożenia ciała przeciwko sile grawitacji.

W teorii integracji sensorycznej do najważniejszych reakcji odruchowych wpływających na prawidłowe funkcjonowanie dziecka, należą:

  1. Toniczny odruch błędnikowy (TOB)
  2. Symetryczny toniczny odruch szyjny (STOS)
  3. Asymetryczny toniczny odruch szyjny (ATOS)
  4. Odruch Moro.
Toniczny odruch błędnikowy.

Jest to złożona reakcja, którą można zaobserwować w dwóch pozycjach wyjściowych- leżenia na brzuchu i leżenia na plecach. TOB w wyproście pojawia się podczas porodu, a jego integracja następuje od siódmego tygodnia do trzeciego roku życia. TOB zgięciowy pojawia się w dwunastym tygodniu życia płodowego, najsilniej występuje do drugiego miesiąca po urodzeniu. Zmiana ułożenia z pozycji pronacyjnej do supinacyjnej powoduje wzrost napięcia prostowników tułowia i kończyn. Zmiana ułożenia z pozycji supinacyjnej do pronacyjnej powoduje wzrost napięcia zginaczy tułowia i kończyn.

Przetrwały odruch TOB dziecko w leżeniu na brzuchu nie jest w stanie podnieść jednocześnie głowy, brzucha, nóg. W pozycji na plecach dziecko nie potrafi jednocześnie unieść nóg i podnieść głowy. Toniczny odruch błędnikowy pozwala na kontrolę głowy i właściwą pracę oczu. Pozwala na pokonanie siły grawitacji poprzez właściwą pracę prostowników i zginaczy. Gwarantuje prawidłowe napięcie mięśniowe i postawę ciała. Nawet śladowe występowanie odruchu blokuje reakcje posturalne. Utrzymywanie się tego odruchu w poz. zgięciowej może być powodem nieprawidłowej postawy - garbienia się, słabej równowagi, hipertonii- szarpanych ruchów z powodu dominacji prostowników, zaburzenia wzrokowo- ruchowe, zaburzenia koordynacji. Konsekwencje niezintegrowanego o czasie odruchu w poz. wyprostnej to: nieprawidłowa postawa- tendencja do chodzenia na palcach, nieprawidłowa równowaga, hipotonia, zaburzenia koordynacji.

Symetryczny toniczny odruch szyjny STOS

Podobnie jak TOB, STOS jest dwuskładowy. Różnica między nimi polega na tym, że pozycją wyjściową do STOS jest klęk podparty, a zmiany napięcia w obrębie poszczególnych grup inicjuje ruch głowy (skłon w tył lub w przód). Symetryczny toniczny odruch szyjny pojawia się w osiemnastym tygodniu życia płodowego, jest aktywny między szóstym a dziewiątym miesiącem po przyjściu na świat, a wygasa około dziewiątego, jedenastego miesiąca. Podczas odchylania głowy do tyłu występuje wyprost kończyn górnych i zgięcia kończyn dolnych. Gdy głowa pochyla się do przodu, reakcja kończyn jest przeciwna, to znaczy górne się zginają, a dolne prostują.

Występowanie tego odruchu pomaga w rozwoju pozycji czworaczej. W wypadku starszego dziecka objawem STOS może być pochylona sylwetka, garbienie się przy siedzeniu, zginanie i opadanie ramion powodowane przyciąganiem głowy do klatki piersiowej. Oprócz trudności ze skoordynowaniem ruchów ręki i oczu, dziecko może charakteryzować tak zwany małpi chód i składanie nów w literkę W.

Asymetryczny toniczny odruch szyjny

Zmianę reakcji inicjuje ruch głowy (skręt) w pozycji leżenia tyłem. ATOS pojawia się około osiemnastego tygodnia po poczęciu, jest w pełni obecny w chwili urodzenia (wspomaga poród), a jego nasilenie obserwuje się między trzecim a czwartym miesiącem życia, aż do około szóstego., ósmego miesiąca.

Zarówno przy spontanicznym, jak i pasywnym obróceniu głowy następuje wyprost kończyn (górnej i dolnej) po tej stronie twarzy, w którą została zwrócona głowa, i zgięcie się ich po przeciwnej stronie ( tzw. pozycja szermierza). ATOS toruje umiejętność sięgania, chwytania, różnicuje prawą i lewą stronę ciała, umożliwia zróżnicowanie wzdłuż linii środkowej. Stanowi on podstawę rozwoju dominacji półkul oraz odpowiada za rozwój czucia głębokiego.

Przetrwału odruch ATOS w późniejszym okresie zaburza reakcje równoważne, dziecko ma kłopoty z ruchami naprzemiennymi (w czasie chodzenia, skakania), z przekraczaniem linii środka ciała, z ustaleniem dominującej strony ciała. Słabo także rozwinięte są ruchy wodzenia wzrokiem (kłopoty z czytaniem, pisaniem).

Odruch MORO

Jest odruchem pierwotnym i pojawia się w dziewiątym tygodniu życia płodowego, a jego największa aktywność przypada na trzeci, czwarty miesiąc po urodzeniu. Odruch składa się z dwóch faz:
I faza: następuje gwałtowne odwiedzenie kończyn górnych i rozstawienie palców rąk; ruch odbywa się od centrum do peryferii ciała, a jego aktywność utrzymuje się do czwartego, szóstego miesiąca życia.
II faza: odbywa się od peryferii ciała do środka – dziecko zamyka środek ciała, zgina kończyny, zaciska palce w pięści; ta faza utrzymuje się do szóstego tygodnia życia. Odruch ten poprzez przywarcie przez dziecko całym ciałem do matki zapewnia mu poczucie bezpieczeństwa, dlatego nazywany jest odruchem obejmowania. Wywołujemy go poprzez odgięcie głowy niemowlęcia, raptowne podniesienie i opuszczenie go, a u dziecka starszego przez uderzenie w podłoże, na którym leży, lub nagłe wyciągnięcie spod niego kocyka. Odruch ten związany jest ze zwiększoną wrażliwością i pobudliwością na bodźce sensoryczne. Wyzwalają go: utrata stabilności głowy i równowagi, niespodziewany hałas, nagłe światło, ból, różnica temperatur, bodźce zapachowe.

Znaczenie i funkcje odruchu Moro:

  • Kontrolowanie pierwotnych reakcji zmiany pozycji i równowagi;
  • Nadmierna aktywacja układu współczulnego poprzez wzbudzanie pierwotnej reakcji walki i ucieczki;
Kształtowanie się reakcji obronnych i podporowych.

Utrzymywanie się tego odruchu powyżej pierwszego roku życia ma niekorzystny wpływ na wszystkie systemy zmysłowe, procesy integracji sensorycznej i centralny układ nerwowy. Przetrwały odruch Moro to przede wszystkim kłopoty z układem przedsionkowym, okoruchowym i percepcją wzrokową (dużą podatność na rozproszenia), problemy z odbieraniem wrażeń słuchowych, niechęć do zmian, małe zdolności przystosowawcze.

Zaburzenia przetwarzania sensorycznego mogą występować samodzielnie, jednak częściej współwystępują z innymi problemami neurologicznymi przyczyniając się do ich znacznego skomplikowania. Na przykład dziecko z autyzmem może być jednocześnie nadmiernie wrażliwe na dotyk. Problem ten, choć nie jest przyczyną autyzmu, to jednak z pewnością jest czynnikiem pogarszającym go. Im więcej problemów ma dziecko w danym obszarze, tym prawdopodobnie więcej trudności będzie miało w innych.

Istotą zaburzeń integracji sensorycznej jest zawsze dokładna ich ocena oparta o wywiad z opiekunami (główne źródło informacji o dotychczasowym rozwoju dziecka), obserwację kliniczną, przeprowadzone testy - Południowo Kalifornijskie Testy Integracji Sensorycznej (opracowała J. Ayers) stosuje się je u dzieci od około 5 r.ż. z prawidłowym lub nieznacznie obniżonym poziomem rozwoju intelektualnego – przeprowadzenie testów wymaga współpracy z terapeutą, te wszystkie działania pozwolą rozpoznać poziom funkcjonowania w zakresie podstawowych układów zmysłowych (dotykowego, przedsionkowego, proprioceptywnego, wzrokowego i słuchowego). Diagnoza u małych dzieci przed 4 r. ź. Opiera się głównie na obserwacji spontanicznej zabawy z rodzicem, terapeutą. Wykorzystuje się też specjalne kwestionariusze i skale obserwacji pod kątem procesów SI, wybrane próby z obserwacji klinicznej. W toku terapii pracujemy nad obszarami deficytowymi. Konieczna jest współpraca z nauczycielami, rodzicami oraz innymi specjalistami. Przed rozpoczęciem terapii zawsze należy rozpoznać i dogłębnie zrozumieć wszystkie przeciwskazania dla oddziaływań na poszczególne układy zmysłów i obszary mózgu. Podczas sesji terapeutycznych zawsze uważnie obserwujemy dziecko, przestrzegamy zasad bezpieczeństwa.

Autyzm

Autyzm to zaburzenie neurobiologiczne. Mózg osób dotkniętych na autyzm ma nietypową budowę. Badania wykazują różnice w wielkości mózgu i liczbie poszczególnych komórek: nieprawidłowości w móżdżku, które wpływają na funkcjonowanie motoryczne, sensoryczne, językowe, poznawcze i uwagę oraz zmiany genetyczne zakłócające rozwój mózgu. Według nowej teorii zaburzonej łączności funkcjonalnej autyzm zakłóca integrację, zgranie i synchronizację wzorców aktywności mózgowej. Autyzm (całościowe zaburzenie rozwoju) obejmuje szeroki zakres objawów: komunikację werbalną i niewerbalną, interakcje społeczne, wyobraźnię i rozwiązywanie problemów. Bardzo ważnym elementem autyzmu jest problem z modulacja sensoryczną, dyskryminacją sensoryczną planowaniem motorycznym i sekwencjonowaniem. U każdego dziecka autystycznego trudności te układają się w odmienny wzorzec. U większości dzieci autystycznych mamy do czynienia z zaburzoną regulacją albo modulacją zwykłych wrażeń.

ADHD

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi charakteryzuje się nadaktywnością, brakiem uwagi lub/i impulsywnością. Leczenie ADHD często obejmuje kształtowanie zachowań i inne podejście psychologiczne niż w przypadku dzieci dotkniętych SPD, jak również podawanie leków psychotropowych, których zadaniem jest „udostępnić” mózg dziecka procesowi uczenia się. Objawy sensoryczne: niektóre dzieci mogą być nadwrażliwe na stymulację jednego lub kilku rodzajów i reagować negatywnie. Można również zaobserwować deficyty rejestracji bodźców sensorycznych, która zależy od tworu siatkowatego:

  • twór siatkowaty łączy i kojarzy wszystkie zebrane specyficzne dane i przetwarza je w „rozlaną” informację, którą w sposób niespecyficzny kieruje do ośrodków odbiorczych i wykonawczych, położonych na różnych piętrach pnia mózgu i rdzenia kręgowego
  • twór siatkowaty rozciąga się od rdzenia kręgowego, przez cały pień mózgu do jąder niespecyficznych wzgórza
  • nazwę swą zawdzięcza szczególnej budowie: jest to sieć włókien nerwowych biegnących w kierunku podłużnym i poprzecznym, łączących ze sobą liczne zgrupowania komórek
Terapia: bardzo ważnym elementem jest bezpośrednie otoczenie dziecka: brak nadmiernej ilości bodźców.

Dysleksja

Pod pojęciem dysleksji kryje się występowanie dość często niezależnie od inteligencji i motywacji danej osoby problemy z czytaniem, pisaniem i literowaniem. Dysleksja oznacza wiele rzeczy: zaburzenia neurologiczne, zaburzenia dziedziczne, specyficzny sposób trudności w uczeniu się oraz zespół związanych ze sobą cech występujących u różnych osób w różnym stopniu nasilenia. Na czytanie składają się wrażenia wzrokowe, dźwiękowe oraz ruch. Problem polega na tym, w jaki sposób różne części mózgu jednocześnie przetwarzają wszystkie te synchroniczne komponenty czytania. Jeśli analizowane słowo jest niezgrane niemożliwe jest jego natychmiastowe automatyczne rozpoznanie. Dzieciom z tego rodzaju zespołem multisensorycznym może pomóc interwencja multisensoryczna integrująca doświadczenia wzrokowe, słuchowe, dotykowe i kinestetyczne ( to jest obraz, dźwięk, dotyk i ruch).

Niepełnosprawność intelektualna

Podłożem dysfunkcji procesów integracji sensorycznej są w przypadku tych osób mikrouszkodzenia korowe lub opóźnienia psychoruchowe. Najczęściej obejmują one kilka rodzajów dezorganizacji sensorycznej widocznej na wszystkich poziomach rozwoju sensorycznego.

Zajęcia rozwijające zmysł przedsionkowy:

  1. Turlanie się – zachęcaj dziecko aby turlało się po podłodze, trawiastym zboczu można jednocześnie wprowadzić fiksację wzroku na jakimś ciekawym dla dziecka obiekcie np. zabawka świetlna);
  2. Huśtanie się – Może być huśtanie w kocu trzymanym przez dwie osoby;
  3. Kręcenie się –na placu zabaw, w domu niech kręci się na krześle obrotowym (10X w obie strony);
  4. Zjeżdżanie- siedząc, leżąc na brzuchu, na plecach;
  5. Chodzenie po niestabilnym podłożu- piach, trawa, materace, wiszący mostek z deszczułek na placu zabaw;
  6. Balansowanie na dużej piłce rehabilitacyjnej- dziecko może siedzieć , podskakiwać razem z piłką, na brzuchu, na plecach.
  7. Zawijanie (rolowanie) dziecka w materac, kołdrę zabawa „naleśnik”;
  8. Rolowanie po ciele dziecka butelką napełnioną ciepłą wodą.
  9. Skakanie na jednej nodze, albo na obu nogach w określonym kierunku na polecenie dorosłego.
  10. Rzucanie do siebie piłki z włączeniem obrotów ciała. Siedzimy na podłodze z podkurczonymi nogami, dziecko chodzi dokoła, a my wystawiamy przeszkody(ręce, nogi), które ono przekracza, przechodzi pod-nad ręką, nogą
  11. Na podłodze rozmieszczamy gazety, są to kamienie w wodzie, idziemy gęsiego, przechodząc, skacząc z jednego kamienia na drugi, tak aby nie wpaść do wody
  12. Na podłodze kładziemy sznur, próbujemy (najlepiej boso)chodzić po leżącym sznurze, możemy także chodzić do tyłu, bokiem itp.
  13. Rozstawiamy meble i wszystko, co może służyć do zbudowania toru przeszkód (coś do przechodzenia pod nad, przez, do wchodzenia i schodzenia) dziecko pokonuje tor przeszkód, w razie potrzeby możemy mu pomóc
  14. Zbijanie baniek mydlanych ręką, nogą, rakietkami, łapanie baniek oburącz, w kubeczki
Zajęcia rozwijające zmysł proprioceptywny (czucie głębokie):
  1. Podnoszenie i noszenie ciężkich ładunków (niech przenosi ciężkie zabawki- pudełko klockami, książki, wiaderko z wodą z jednego miejsca do drugiego);
  2. Pchanie i ciąganie- dziecko pcha lub ciągnie siatki z zakupami od drzwi wejściowych do kuchni, zabawki ułożone na kocu, wózeczki obciążone cięższymi zabawkami;
  3. Zwis na rękach- np. na placu zabaw na początku z asekuracją;
  4. Pustelnik- połóż woreczek z ryżem lub fasolą na plecach dziecka i pozwól mu się czołgać z ciężką „skorupą”;
  5. Rzucanie do siebie balonów, miękkich piłek, worków o różnej wadze.
  6. Skakanie z obciążnikiem na nogach i bez po poduszkach.
  7. Siłowanie się z dorosłym, walka kogutów.
  8. Ucisk ciała- usiądź w rozkroku na podłodze, dziecko niech usiądzie między twoimi nogami, podkurcz swoje nogi w kolanach. Obejmij jego kolana i przyciągnij je w kierunku jego klatki piersiowej. Trzymając tak, kołysz się z nim w przód i w tył.
Zajęcia rozwijające zmysł dotyku:
  1. „Pocieramy- poznajemy”- zachęć dziecko aby pocierało o różne faktury (stosujemy różne mydła: w kostce, w płynie, różne myjki : gąbka, myjka do mycia garnków, szczoteczka do paznokci);
  2. Dotykanie przygotowanych materiałów różnymi częściami ciała (całą dłonią, opuszkami palców, grzbietem dłoni, stopą, placami stopy);
  3. Zabawy z wykorzystaniem materiału plastycznego (gazety, papiery, materiały przyrodnicze, masy plastyczne);
  4. Wytłaczanka po jajkach (wkładanie w poszczególne przegródki różnych drobnych elementów np. kasztany, kamyki, piłeczki, kulki ulepione gazet);
  5. Pudełko ze skarbami- wytnij dziurę przykrywce pudełka po butach. Do pudełka włóż różne przedmioty klocki, plastikowe zwierzątka, samochodziki, szpulki, piłeczki). Dziecko wkłada rękę przez dziurę i poszukuje „skarbów”;
  6. Wyczuwanie powierzchni do chodzenia (chodnik o zmiennej fakturze powierzchni);
  7. Zabawy w piasku- włóż do piaskownicy małe zabawki, które dziecko może przekładać, zakopywać, odkopywać. Zamiast piasku można użyć suchej fasoli, ryżu, makaronu, prażonej kukurydzy;
  8. Głaskanie zwierząt.
Zajęcia stymulujące te układy prowadzić trzeba co najmniej 3 razy w tygodniu, tak by po zsumowaniu czas ich wykonywania wynosił ok. 10-15 min.

Dobrze w trakcie zabaw rozwijających łączyć dwa kanały sensoryczne np.

  • w trakcie huśtania, turlania, zabaw manipulacyjnych śpiewamy piosenki, mówimy proste wierszyki, rymowanki, odsłuchujemy różne odgłosy, przedstawiamy bodźce wzrokowe np. dziecko huśtając się w hamaku podnosi z podłogi określone elementy.
  • bardzo ciekawą formą stymulacji dotykowej są „Masażyki-wierszyki”
RAK (Dziecko zwrócone do nas twarzą)

Idzie, idzie rak (Spacerujemy palcami: kciukiem i wskazującym po ręce dziecka)
Czasem naprzód, czasem wspak (odpowiednio zmieniając kierunek ruchu)
Idzie rak nieborak (Spacerujemy jak na początku)
Jak uszczypnie będzie znak (delikatnie i z humorem naśladujemy szczypanie)

IDZIE PANI, WIETRZYK WIEJE
Dziecko zwrócone do nas plecami.
Idzie pani: tup, tup, tup,
(Na przemian z wyczuciem stukamy w jego plecy opuszkami palców wskazujących)
dziadek z laską: stuk, stuk, stuk,
(delikatnie stukamy zgiętym palcem)
skacze dziecko: hop, hop, hop,
(naśladujemy dłonią skoki, na przemian opierając ją na przegubie i na palcach)
żaba robi długi skok.
(z wyczuciem klepiemy dwie odległe części ciała dziecka np. stopy i głowę)
Wieje wietrzyk: fiu, fiu, fiu,
(dmuchamy w jedno i w drugie ucho dziecka)
kropi deszczyk: puk, puk, puk,
(delikatnie stukamy w jego plecy wszystkimi palcami)
deszcz ze śniegiem: chlup, chlup, chlup,
(klepiemy dziecko po plecach dłońmi złożonymi w „miseczki”)
a grad w szyby łup, łup, łup.
(lekko stukamy dłońmi zwiniętymi w pięści)
Świeci słonko, (gładzimy wewnętrzną stroną dłoni ruchem kolistym)
wieje wietrzyk, (dmuchamy we włosy dziecka)
pada deszczyk.([z wyczuciem stukamy opuszkami palców w jego plecy)
Czujesz dreszczyk? (leciutko szczypiemy w kark)

Bibliografia

Maria Kuleczka-Raszewska, Dorota Markowska Uczę się poprzez ruch. Program terapii dla dzieci autystycznych i z niepełnosprawnością sprzężoną, Wyd.1,Harmonia Universalis, 2012, ISBN 978-83-7744-026-1.
Carol Stock Kranowitz Nie-zgrane dziecko. Zaburzenia przetwarzania sensomotorycznego – diagnoza i postępowanie, Wyd.1, Wyd.1,Harmonia Universalis, 2012, ISBN 978-83-7744-015 -5.
Zbigniew Przyrowski Integracja sensoryczna. Wprowadzenie do teorii, diagnozy i terapii. Wyd. EMPIS, Warszawa ISBN 978-83-934784-0-8
Materiały z kursu II- go stopnia w zakresie teorii i terapii integracji sensorycznej. Opracowała Małgorzata Karga 2013r.

Opracowała Monika Tarasiuk